با گذشت بیش از یک ماه از انتخابات ریاست جمهوری و در شرایطی که تصور می‌شد اعتراضات کاملاً فروکش کرده است،‌نماز جمعه دیروز نشان داد هنوز قضاوت در این زمینه مقداری شتابزده است.

 

نتایج اعلام شده انتخابات ریاست جمهوری که حکایت از شرکت حدد 39 میلیون نفر در انتخابات و رأی 24 میلیون نفری احمدی‌نژاد و 13 میلیونی موسوی داشت، اگرچه موجب اعتراضات گسترده اجتماعی شد، اما فضا را برای تحلیل آرا و آرایش اجتماعی هوادارن هر کاندیدا و طیف مسدود نکرده است.

از یک‌سو حامیان دکتر احمدی‌نژاد، شورای نگهبان و وزارت کشور معتقدند که سالم‌ترین انتخابات در تاریخ ایران با کمترین تخلف و تقلب برگزار شده است و از سوی دیگر موسوی، کروبی و رضایی معتقد به تخلفات گسترده و مؤثر در نتیجه انتخابات هستند. از نگاه این گروه، دکتر احمدی‌نژاد حداکثر 15 میلیون رأی به دست آورده است. با فرض این‌که حامیان احمدی‌نژاد راست می‌گویند و این انتخابات در سلامت کامل برگزار شده است، بنابراین در جامعه شاهد دو گروه عمده هستیم: از یک سو 24 میلیون نفری که به احمدی‌نژاد رأی داده‌اند و در مقابل 14 میلیون نفری که به رقبای او رأی داده‌اند.

طبیعی است که هوادارن احمدی‌نژاد خود دارای ترکیب متنوعی هستند، در صدر آن‌ها طیف اعتقادی قرار دارند که به خاطر نزدیکی نظرات احمدی‌نژاد به رهبر انقلاب و حمایت‌های منحصر به فرد رهبری از رئیس‌جمهور، مجدداً به وی رأی دادند. اگر به صورت طبیعی رأی دهندگان به احمدی‌نژاد را به سه بخش عمده تقسیم کنیم، گروه مذکور حدود یک سوم آرای احمدی‌نژاد یعنی بین 5 تا 8 میلیون رأی را تشکیل می‌دهد.

گروه دوم، ساکنان شهرها و روستاهای کوچک و طبقات محروم جامعه هستند که به دلیل خدمات دولت نهم، به ویژه پرداخت‌های نقدی در آستانه انتخابات و یا افزایش حقوق و یا دیگر خدمات دولت نهم تصمیم به رأی دادن به احمدی‌نژاد گرفتند، عمده مطالبات این گروه مسایل مادی بوده و علاقه چندانی به اختلافات و مناقشات سیاسی ندارند، آرای این گروه نیز بین 8 تا 11 میلیون برآورد می‌شود.

اما گروه سوم، ‌طیفی از جامعه است که با عملکرد نظام در طول سی سال گذشته مشکل داشته و به دلیل آن‌که دکتر احمدی‌نژاد در تبلیغات تلویزیونی برای نخستین‌بار با نام بردن از هاشمی و ناطق نوری، آنان و خانواده‌هایشان را تلویحاً متهم به فساد کرد و به نحوی عملکرد دستگاه‌های قضایی و امنیتی و اجرایی کشور را زیر سوال برد، گمشده خود را در دکتر احمدی‌نژاد یافتند و به او رأی دادند. که این اقدام و البته با اعتراض رهبر انقلاب پس از انتخابات هم مواجه شد.

وارد کردن این ادبیات و نام بردن از شخصیت‌های نظام که تا کنون در عرصه رسمی بی‌سابقه بود و عمدتاً به صورت شایعات و تبلیغات ضد انقلاب از طریق شبکه‌های لس‌آنجلسی صورت می‌گرفت موجب شد بخشی از جامعه که با نظام مشکل دارند، صدای احمدی‌نژاد را فریاد خود تصور کرده و به وی رأی دهند. برآورد جمعیت این گروه 2 میلیون نفر تصور می‌شود.

در مقابل، طیف‌بندی طرفداران سایر کاندیداها هم کاملاً متنوع است از طیف‌های اصولگرای منتقد احمدی‌نژاد تا طبقه دانشگاهی و روشنفکر و نیروهای منتقد نظام که تغییر را در چارچوب جمهوری اسلامی خواستار بودند، گروه‌های متفاوت و بعضاً متضادی بودند که بر رأی ندادن به احمدی‌نژاد توافق کرده بودند.

اما پرسش اینجاست که این آرایش سیاسی، بعد از انتخاب چه تغییری می‌کند.

به نظر می‌رسد در سبد هواداران احمدی‌نژاد، تغییرات جدی رخ دهد، در گروه نخست که طیف حزب‌الهی را تشکیل می‌دهند، از یک‌سو به دلیل اصرار رئیس جمهور بر استفاده از افرادی نظیر مشایی که در انتخابات از سوی امثال زاکانی وعده برکناری آن‌ها در دولت دهم داده شده بود، در مواردی بر موضع انتقادی از دولت باقی می‌مانند و از سوی دیگر به دلیل عدم توانایی احمدی‌نژاد برای عمل به وعده ریشه‌کن کردن فساد و شکستن بت بزرگ، احساس سرخوردگی می‌کنند، پس این گروه دست کم مانند چهار سال نخست، انگیزه و توان تبلیغ و دفاع از احمدی‌نژاد را ندارند.

البته اقدام بی‌باکانه دکتر احمدی‌نژاد در بی‌توجهی کامل به نظرات هواداران مذهبی و اصولگرایش و انتصاب مشایی در مکانی بالاتر به تعبیر علی مطهری، دهن کجی به مراجع تقلید و رهبری و هواداران اصولگرا به شمار می‌رود و این روند را سرعت شدیدی می‌بخشد. تنها یک برانداز رسانه‌های حامی دولت در انتقادات شدید از آن و تهدیدی به عدم رأی مجلس به کابینه و سوال از رئیس جمهور، آن هم در شرایطی که کاندیدای مورد حمایت آنان هنوز از صحنه حرف و حدیث‌های انتخابات بیرون نیامده و معترضان مشروعیت دولت جدیدی را زیرسؤال می‌برند، گواهی قاطع بر این مدعاست.

اما به نظر می‌رسد انگیزه گروه دوم که به دلیل مسایل معیشتی دکتر احمدی‌نژاد را انتخاب کرده‌اند، ‌با توجه به ماهیت مسایل مادی که امتیازات داده شده به تدریج عادی می‌شود و انتظار افزایش آنها پدید می‌آید، کاهش یافته و ‌این طیف از این به بعد این دریافتی را حق خود دانسته و تأمین رضایت آن‌ها وابسته به افزایش پرداخت است و کاهش در پول به راحتی موجب نارضایتی می‌شود. در شرایط فعلی نیز با توجه به کاهش شدید قیمت نفت و مشکلات قانونی و اقتصادی به نظر می‌رسد نه تنها افزایش مبالغ پرداختی ممکن نیست، بلکه احتمال عدم امکان ادامه بسیاری از پرداختی‌ها نیز وجود خواهد داشت. بنابراین افزایش تورم و تشدید مشکلات اقتصادی بخش قابل توجهی از آرای این گوره را با ریز مواجه می‌کند.

اما بخش سوم هواداران احمدی‌نژاد، پس از انتخابات با دفاع سرسختانه صداوسیما، شورای نگهبان و نیروهای نظامی و انتظامی از دکتر احمدی‌نژاد، دریافتند تصور غلطی از تقابل احمدی‌نژاد با نظام داشته‌اند و به طور طبیعی از رأی خود پشیمان شده‌اند.

در طرف مقابل نیز اگرچه ریزش‌هایی در آرای موسوی مشاهده شده است و بخشی از هواداران ارزشی وی به دلیل اصرار موسوی بر ابطال انتخابات و عدم تمکین به نظرات رهبری و شورای نگهبان از وی ناراضی شده‌اند، ‌اما به دلیل مشکل این گروه با احمدی‌نژاد و پایبندی محسن رضایی به کانال‌های قانونی و در عین حال رد تلویحی سلامت انتخابات و تبریک نگفتن به احمدی‌نژاد، ریزش آرای موسوی به رویش آرای احمدی‌نژاد منجر نشده و تنها به جابه‌جایی در پایگاه رقبای وی انجامیده است.

بنابراین مشاهده می‌شود در سبد رأی احمدی‌نژاد هم شاهد پدیده کاهش کیفیت آرا و انگیزه هوادارن و هم شاهد ریزش‌های شدید هستیم، اما در سبد آرای رقبای وی، تنها جابه‌جایی آرا در کنار رویش گسترده حاصل از ریزش آرای احمدی‌نژاد به چشم می‌خورد.

اکنون دکتر احمدی‌نژاد در ابتدای راهی چهار ساله قرار دارد که حتی اگر سلامت انتخابات و آرای 24 میلیونی وی و 14 میلیونی رقبای او را بپذیریم، بر اثر حوادث پس از انتخابات و وضعیت اقتصادی ماه‌های آینده، با ریزش کمتر از یک چهارم از آرای احمدی‌نژاد و رویش آرای مخالفان وی، وزن اجتماعی مخالفان وی در جامعه سنگین‌تر شده مضاف بر این‌که مخالفان وی از انگیزه فراوانی برای ابراز نظرات خود برخوردارند و هوادارانش در شرایط فعلی به دلیل امنیتی شدن فضا، به عنوان در خطر افتادن اصل نظام و رهبری میدان حاضرند و با طبیعی شدن شرایط، انگیزه و فضای مشابه دوران دولت نهم برای دفاع و تبلیغ وی ندارند، بنابراین به نظر می‌رسد روند تغییر در آرایش اجتماعی کاندیداها چندان به سود احمدی‌نژاد نباشد.